Λευκός φώσφορος: Από «εμπρηστικό» μέσο σε βασικό πολεμικό όπλο – Τι μπορεί να προκαλέσει στον άνθρωπο

Το ζήτημα της χρήσης εμπρηστικών υλών σε κατοικημένες περιοχές τίθεται εκ νέου στο μικροσκόπιο, ύστερα από την κλιμάκωση των συγκρούσεων ανάμεσα στο Ισραήλ και το Λίβανο.

Οι αναφορές για χρήση λευκού φωσφόρου (White Phosphorus – WP) προκάλεσαν διεθνή ανησυχία καθώς σήμαναν τη διαπίστωση ότι η απειλή είναι πλέον υπαρκτή.

Η ανάλυση θραυσμάτων από οβίδες πυροβολικού που εντοπίστηκαν σε περιοχές του νότιου Λιβάνου, σε συνδυασμό με ιατρικές αναφορές τραυματισμών που παρουσιάζουν χαρακτηριστικά εγκαυμάτων από χημικές ουσίες, ενισχύουν τις καταγγελίες για χρήση τέτοιων πυρομαχικών σε πεδία μάχης, προκαλώντας ανησυχίες για ανθρωπιστικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις.

Τι είναι ο λευκός φώσφορος

Ο λευκός φώσφορος για τον οποίο έγινε λόγος στα διεθνή μέσα ενημέρωσης ως εύρημα σε θραύσματα στο Λίβανο,  είναι μια κηρώδης χημική ουσία που αναφλέγεται αμέσως μόλις έρθει σε επαφή με το οξυγόνο.

Θεωρείται εμπρηστικό μέσο, γεγονός που δημιουργεί μια ιδιαίτερη νομική “γκρίζα ζώνη” στη χρήση του.

Ωστόσο, οι επιπτώσεις του στον άνθρωπο περιγράφονται συχνά ως “χημικά εγκαύματα”, ο λευκός φώσφορος δεν ταξινομείται νομικά ως χημικό όπλο (βάσει της Σύμβασης για τα Χημικά Όπλα), καθώς η δράση του βασίζεται στη θερμική ενέργεια και όχι στην τοξικότητα.

Στο πεδίο της μάχης χρησιμοποιείται για τη δημιουργία πυκνού καπνού, αλλά και για φωτισμό ή σήμανση στόχων.

Σύμφωνα με διεθνή μέσα όπως το BBC και το Reuters, οι στρατιωτικές δυνάμεις μπορούν να τον χρησιμοποιούν νόμιμα για:

• προπέτασμα καπνού, ώστε να καλύπτονται κινήσεις στρατευμάτων,
• φωτισμό ή σήμανση στόχων κατά τη διάρκεια επιχειρήσεων.

Οι ενστάσεις

Ωστόσο, όταν χρησιμοποιείται σε περιβάλλον όπου υπάρχουν άμαχοι ή σε πυκνοκατοικημένες περιοχές, εγείρονται σοβαρά ζητήματα ως προς τη συμβατότητα της χρήσης του με το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο.

Τι μπορεί να προκαλάσει στον άνθρωπο

Η επικινδυνότητα του λευκού φωσφόρου συνδέεται με το γεγονός ότι συνεχίζει να καίει μέχρι να αποκοπεί πλήρως η πρόσβαση σε οξυγόνο.

Σύμφωνα με την Washington Post, μπορεί να αναπτύξει θερμοκρασίες που αγγίζουν τους 2.500°C, ενώ επιστημονικές αναλύσεις προσδιορίζουν τη σταθερή θερμοκρασία καύσης του λευκού φωσφόρου στον αέρα μεταξύ 800°C και 1.300°C -θερμότητα ικανή να διαπεράσει μέταλλο και ιστούς.

Αναλύσεις αναφέρουν ότι μπορεί να προκαλέσει:

• Βαθιά και εκτεταμένα εγκαύματα: Ο φώσφορος είναι λιποδιαλυτός. Αν έρθει σε επαφή με το δέρμα, συνεχίζει να καίει μέχρι να φτάσει στο κόκαλο, εκτός αν διακοπεί εντελώς η παροχή οξυγόνου.
• Τοξικότητα στον οργανισμό σε περίπτωση απορρόφησης: Ακόμα και αν το θύμα επιζήσει από τα εγκαύματα, η απορρόφηση της ουσίας από τον οργανισμό μπορεί να προκαλέσει πολυοργανική ανεπάρκεια (συκώτι, νεφρά, καρδιά).
• Αναπνευστικές βλάβες από την εισπνοή: Ο καπνός είναι εξαιρετικά τοξικός και μπορεί να προκαλέσει θανατηφόρα οιδήματα στους πνεύμονες.
• «Ο λευκός φώσφορος δεν προκαλεί απλώς εγκαύματα. Λιώνει το ανθρώπινο σώμα», σημειώνουν ιατρικές πηγές στον Guardian, περιγράφοντας περιστατικά όπου οι πληγές ξανανοίγουν και αναφλέγονται κατά τη διάρκεια της χειρουργικής επέμβασης, λόγω της ιδιότητας της ουσίας να συνεχίζει να καίει εφόσον παραμένει ενεργή.

Νομικό πλαίσιο και καταγγελίες

Το διεθνές δίκαιο, μέσω του Πρωτοκόλλου III της Σύμβασης για Ορισμένα Συμβατικά Όπλα (1980), απαγορεύει ρητά τη χρήση εμπρηστικών όπλων κατά αμάχων ή σε πυκνοκατοικημένες περιοχές.

Σε αυτό το πλαίσιο, διεθνείς οργανώσεις όπως η Διεθνής Αμνηστία και το Human Rights Watch έχουν κατά καιρούς επισημάνει ότι η χρήση λευκού φωσφόρου σε περιοχές με άμαχο πληθυσμό ενδέχεται να συνιστά παραβίαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου.

Παράλληλα, μέσα όπως το CNN και οι New York Times έχουν αναφερθεί σε περιστατικά χρήσης στο παρελθόν, τα οποία προκάλεσαν διεθνείς αντιδράσεις, μεταξύ άλλων και στη Γάζα (2008-2009). Το Ισραήλ έχει δηλώσει ότι χρησιμοποιεί τέτοιου είδους πυρομαχικά κυρίως για προπετάσματα καπνού.

Πού και πότε χρησιμοποιήθηκε

Ο λευκός φώσφορος παραμένει σε χρήση από αρκετούς στρατούς διεθνώς. Μεταξύ άλλων, έχουν υπάρξει αναφορές και καταγγελίες για χρήση ή αξιοποίησή του σε διάφορες συγκρούσεις

Η χρήση του έχει καταγραφεί σε πολλές συγκρούσεις του 20ου και 21ου αιώνα, μεταξύ των οποίων:

Πόλεμος του Βιετνάμ

 Οι ΗΠΑ χρησιμοποίησαν ευρέως τον λευκό φώσφορο (γνωστό στους στρατιώτες ως “Willy Peter”). Ήταν η περίοδος που η διεθνής κοινότητα άρχισε να αντιλαμβάνεται το μέγεθος των ανθρωπιστικών επιπτώσεων.

Φαλούτζα, Ιράκ (2004)

Σε μια από τις πιο αμφιλεγόμενες στιγμές του πολέμου στο Ιράκ, οι αμερικανικές δυνάμεις παραδέχθηκαν τη χρήση φωσφόρου σε επιχειρήσεις, κατά τη διάρκεια των σφοδρών μαχών εντός της πόλης. Η αποκάλυψη από το BBC και το CNN προκάλεσε διεθνή κατακραυγή.

Επιχείρηση «Συμπαγές Μολύβι», Γάζα (2008-2009)

Το Ισραήλ κατηγορήθηκε από το Human Rights Watch για τη χρήση βλημάτων φωσφόρου σε πυκνοκατοικημένες περιοχές της Γάζας, πλήττοντας ακόμη και εγκαταστάσεις του ΟΗΕ. Μετά από διεθνείς πιέσεις, ο ισραηλινός στρατός δήλωσε αργότερα ότι θα περιόριζε τη χρήση του.

Συρία και Ιράκ (2017)

Κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων κατά του ISIS στη Ράκα και τη Μοσούλη, ο διεθνής συνασπισμός υπό τις ΗΠΑ κατηγορήθηκε για χρήση λευκού φωσφόρου, με τον Guardian να δημοσιεύει φωτογραφίες από τις χαρακτηριστικές «λευκές βροχές» πάνω από κατοικημένες ζώνες.

Ναγκόρνο-Καραμπάχ (2020)

Κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης μεταξύ Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν, υπήρξαν αλληλοκατηγορίες για χρήση εμπρηστικών όπλων φωσφόρου με σκοπό την καταστροφή δασικών εκτάσεων όπου κρύβονταν στρατιωτικές δυνάμεις.

Εισβολή στην Ουκρανία (2022-2024)

Η κυβέρνηση του Κιέβου κατήγγειλε τη Ρωσία για χρήση βομβών φωσφόρου στο Μπαχμούτ, τη Μαριούπολη και το Χάρκοβο, με σκοπό την πρόκληση πανικού και την ισοπέδωση αστικών κέντρων.

Νότιος Λίβανος (2023-2026)

Διεθνή μέσα κάνουν λόγο για χρήση αμερικανικής κατασκευής βλημάτων λευκού φωσφόρου από το Ισραήλ σε επιθέσεις στον νότιο Λίβανο, τραυματίζοντας αμάχους και προκαλώντας περιβαλλοντική καταστροφή σε καλλιέργειες.