Καύση σκουπιδιών στην Ευρώπη: Ο… βρώμικος πονοκέφαλος

Περίπου 500 μονάδες μετατροπής αποβλήτων σε ενέργεια λειτουργούν σήμερα σε έδαφος της ΕΕ και καίνε περίπου το ένα τέταρτο των καθημερινών σκουπιδιών της Ευρώπης, σύμφωνα με το λόμπι υπέρ της μετατροπής αποβλήτων σε ενέργεια CEWEP.

Οι φορείς εκμετάλλευσης των εγκαταστάσεων και οι επενδυτές τους λένε ότι αυτοί οι κλίβανοι είναι απαραίτητοι εάν η Ευρώπη θέλει να επιτύχει τον στόχο της να στέλνει λιγότερο από το 10% των οικιακών αποβλήτων σε χώρους υγειονομικής ταφής έως το 2035.

Το 2022, οι Ευρωπαίοι παρήγαγαν περίπου 190 εκατομμύρια μετρικούς τόνους οικιακών απορριμμάτων, σύμφωνα με στοιχεία της στατιστικής υπηρεσίας Eurostat των Βρυξελλών.

Παρά το γεγονός ότι η ανακύκλωση φτάνει περίπου το 40% — περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη περιοχή —

Περισσότεροι από 50 εκατομμύρια μετρικοί τόνοι αστικών αποβλήτων στάλθηκαν σε χώρους υγειονομικής ταφής στην ΕΕ το 2023 , αρκετοί για να καλύψουν το κέντρο του Παρισιού με ένα σωρό σκουπιδιών 20 μέτρων.

Η μετατροπή των αποβλήτων σε ενέργεια θεωρείται μια ελαφρώς καθαρότερη εναλλακτική λύση: Περίπου 58 εκατομμύρια μετρικοί τόνοι αποτεφρώθηκαν το 2023, σχεδόν το σύνολο των οποίων χρησιμοποιήθηκε για την παραγωγή ενέργειας, σύμφωνα με στοιχεία της ΕΕ, σύμφωνα πάντα με τα στοιχεία του politico.

Η νομοθεσία της ΕΕ για τα απόβλητα απαιτεί από τις εταιρείες να δίνουν προτεραιότητα στην επαναχρησιμοποίηση και την ανακύκλωση έναντι της αποτέφρωσης και της υγειονομικής ταφής των αποβλήτων.

«Ο κύριος στόχος μιας μονάδας μετατροπής αποβλήτων σε ενέργεια δεν είναι η παραγωγή ενέργειας. Ο πρωταρχικός σκοπός της είναι η διαχείριση αποβλήτων που δεν μπορούν να ανακυκλωθούν», εξήγησε ο Patrick Dorvil, ανώτερος οικονομολόγος στο τμήμα κυκλικής οικονομίας της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων.

Ωστόσο, τα οφέλη από την παραγωγή ενέργειας είναι συχνά αυτό που διαφημίζει το λόμπι της μετατροπής των αποβλήτων σε ενέργεια κατά την προώθηση της τεχνολογίας.

«Με μία εβδομάδα υπολειμματικών αποβλήτων του νοικοκυριού σας, έχετε αρκετή θερμότητα για να ζεστάνετε το σπίτι σας για τουλάχιστον 8 ώρες», γράφει το CEWEP στο φυλλάδιό του για το 2025. Το λόμπι ισχυρίζεται επίσης ότι περίπου το 10% της τηλεθέρμανσης στην Ευρώπη προέρχεται από ενέργεια που παράγεται από την καύση αποβλήτων και ότι η τεχνολογία συμβάλλει στην παραγωγή ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και στην εκτροπή των αποβλήτων από τις χωματερές.

Ανησυχίες για τη ρύπανση …

Ωστόσο, οι οικολογικές ομάδες λένε ότι είναι λάθος να πιστεύουμε ότι η μετατροπή των αποβλήτων σε ενέργεια είναι μια καθαρότερη πηγή ενέργειας από τα ορυκτά καύσιμα. Τα κακώς διαλεγμένα αστικά απόβλητα συχνά σημαίνουν ότι πολλά πλαστικά που προέρχονται από ορυκτά καύσιμα καίγονται, απελευθερώνοντας CO₂ που προκαλεί την θέρμανση του πλανήτη.

«Το επιχείρημα ότι η καύση αποβλήτων είναι καλύτερη από την υγειονομική ταφή απλοποιεί υπερβολικά ένα πολύπλοκο ζήτημα. Και οι δύο πρακτικές έχουν σοβαρές περιβαλλοντικές επιπτώσεις και καμία δεν πρέπει να θεωρείται βιώσιμη μακροπρόθεσμη λύση», δήλωσε ο Janek Vahk, ανώτερος υπεύθυνος πολιτικής της Zero Waste Europe. Η ΜΚΟ εκτιμά ότι κάθε μετρικός τόνος αστικών αποβλήτων που καίγεται απελευθερώνει μεταξύ 0,7 και 1,7 μετρικών τόνων CO₂.

…και για την υγεία

Εν τω μεταξύ, οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι δεν έχει διεξαχθεί επαρκής έρευνα σχετικά με τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι που ζουν κοντά σε αποτεφρωτήρες. Οι φορείς εκμετάλλευσης των εγκαταστάσεων επιμένουν ότι οι τεχνολογικές λύσεις και η σωστή διαλογή μπορούν να διατηρήσουν τη ρύπανση υπό έλεγχο. Ωστόσο, αυτές οι ανησυχίες δεν έχουν περάσει απαρατήρητες και η λαϊκή αντίδραση κατά των αποτεφρωτήρων αποβλήτων αυξάνεται .

Στη Ρώμη, για παράδειγμα, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι υπέγραψαν μια αίτηση για να εμποδίσουν τον δήμαρχο να δώσει το πράσινο φως για ένα έργο αποτέφρωσης αποβλήτων στη Σάντα Παλόμπα. Και τον περασμένο Μάρτιο, Γάλλοι γερουσιαστές πρότειναν να απαγορευτεί η κατασκευή νέων αποτεφρωτήρων αποβλήτων στη χώρα.

Οι ανησυχίες για τη ρύπανση οδήγησαν την ΕΕ να μειώσει την οικονομική της στήριξη για μονάδες παραγωγής ενέργειας από απόβλητα και να εισαγάγει πολιτικές υποχρεώσεις που αποσκοπούν στην καθοδήγηση των χωρών της ΕΕ προς την ανακύκλωση.

Οι φορείς εκμετάλλευσης των εγκαταστάσεων επιμένουν ότι οι τεχνολογικές λύσεις και η σωστή διαλογή μπορούν να διατηρήσουν τη ρύπανση υπό έλεγχο. 
Με την πάροδο των ετών, οι Βρυξέλλες έχουν εισαγάγει αυστηρούς περιβαλλοντικούς όρους που πρέπει να πληρούν τα έργα για να λάβουν χρηματοδότηση από την ΕΕ. Αυτό έχει μειώσει σημαντικά το ποσό των δημόσιων κονδυλίων που διατίθενται για την αποτέφρωση αποβλήτων σε σύγκριση με μεγαλύτερα ποσά που διατίθενται για πιο οικολογικά έργα, όπως οι μονάδες ανακύκλωσης.

Το 2020, το αποτύπωμα άνθρακα της τεχνολογίας ήταν τελικά αυτό που ώθησε τις Βρυξέλλες να εξαιρέσουν τις μονάδες παραγωγής ενέργειας από απόβλητα από τον κατάλογο των επιλέξιμων πράσινων έργων. Ο κατάλογος, που ονομάζεται ταξινόμηση της ΕΕ, λέει στους επενδυτές τι θεωρείται βιώσιμη επένδυση.

Εν τω μεταξύ, οι τοπικές αυτοδιοικήσεις έχουν κολλήσει, υποστηρίζουν οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ , καθώς πολλές από αυτές εξακολουθούν να αποπληρώνουν το χρέος που συσσώρευσαν όταν συμφώνησαν να κατασκευάσουν τις εγκαταστάσεις. «Πολλά από αυτά τα σχέδια εγκατάστασης θα αποδεικνύονταν ξεπερασμένα», λέει η Anelia Stefanova, επικεφαλής τομέα ενεργειακού μετασχηματισμού για την CEE Bankwatch, καθώς οι χώρες της ΕΕ αναμένεται να επιτύχουν τους στόχους μείωσης και ανακύκλωσης των αποβλήτων που επιβάλλονται από τους νόμους της ΕΕ.

Απορρίπτονται περιουσιακά στοιχεία

Καθώς οι χώρες κινούνται προς πιο πράσινα συστήματα διαχείρισης αποβλήτων, ο κίνδυνος είναι αυτά τα μεγάλα έργα υποδομών να καταστούν άχρηστα.

Πολλές μονάδες μετατροπής αποβλήτων σε ενέργεια απαιτούν ήδη περισσότερα σκουπίδια από όσα τείνουν να είναι διαθέσιμα στη γύρω περιοχή. Στην Κοπεγχάγη, για παράδειγμα, ο διαβόητος αποτεφρωτήρας χιονοδρομικών πιστών της πόλης — ο οποίος χρηματοδοτείται μέσω 30ετούς δανείου — εισάγει δεκάδες χιλιάδες τόνους αποβλήτων από το εξωτερικό ετησίως για να τροφοδοτήσει τους κλιβάνους του.

Η Δανία έχει «υπερβολική παραγωγική ικανότητα στον τομέα της αποτέφρωσης έως και 700.000» μετρικούς τόνους, σύμφωνα με το υπουργείο Κλίματος και Ενέργειας. Η χώρα ήδη καταρτίζει προϋπολογισμό για την κάλυψη του κόστους των περιττών αποτεφρωτήρων αποβλήτων.

Το 2020, η Δανία εισήγαγε ένα σχέδιο για την πρασίνιση του τομέα των αποβλήτων, το οποίο περιελάμβανε τη διάθεση 200 εκατομμυρίων δανικών κορωνών (26 εκατομμύρια ευρώ) σε δήμους για την κάλυψη «απορριπτόμενων δαπανών».

Οι δανειστές, συμπεριλαμβανομένου του επίσημου βραχίονα δανεισμού της ΕΕ, της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων, γνωρίζουν επίσης πολύ καλά ότι το πολιτικό τοπίο έχει απομακρυνθεί από την άνευ όρων υποστήριξη της τεχνολογίας.

«Όλα όσα χρηματοδοτούνται από την ΕΤΕπ πρέπει να συμμορφώνονται με τις οδηγίες της ΕΕ. Δεν είμαστε υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής· είμαστε υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής», δήλωσε ο Ντόρβιλ της ΕΤΕπ, προσθέτοντας ότι υπήρξαν πολλές περιπτώσεις όπου η τράπεζα έχει αρνηθεί χρηματοδότηση για οικονομικούς ή περιβαλλοντικούς λόγους.

Παρόλα αυτά, νέες μονάδες μετατροπής αποβλήτων σε ενέργεια βρίσκονται υπό κατασκευή.

«Όταν δεν υπάρχουν εγκαταστάσεις αποτέφρωσης, τότε υπάρχουν μεγαλύτερες χωματερές», επιμένει η Hanna Zdanowska, δήμαρχος της πολωνικής πόλης Λοτζ. Η πόλη σύντομα θα αποκτήσει μια νέα μονάδα μετατροπής αποβλήτων σε ενέργεια, την οποία σχεδιάζει η γαλλική ενεργειακή εταιρεία Veolia και η οποία θα χρηματοδοτηθεί με δάνειο 97 εκατομμυρίων ευρώ από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης.

Η Ζντάνοφσκα λέει ότι το εργοστάσιο θα αυξήσει την «ενεργειακή ανεξαρτησία της πόλης, η οποία είναι επίσης πολύ σημαντική αυτή τη στιγμή».

Το Ταμείο Εκσυγχρονισμού της ΕΕ είναι ένα από τα τελευταία χρηματοδοτικά προγράμματα που εξακολουθεί να καλύπτει την παραγωγή ενέργειας από απόβλητα. Στόχος του είναι να βοηθήσει τις χώρες μέλη της ΕΕ με χαμηλότερο εισόδημα να μεταβούν στους ενεργειακούς τους τομείς από τα ορυκτά καύσιμα. Το ταμείο των 19 δισεκατομμυρίων ευρώ έχει διαθέσει σχεδόν 2 δισεκατομμύρια ευρώ σε έργα παραγωγής ενέργειας από απόβλητα από την έναρξή του το 2021, όλα στην Τσεχία και την Πολωνία.

Ερωτηθείσα εάν υπάρχει κίνδυνος ο νέος αποτεφρωτήρας να καταστεί ένα αχρησιμοποίητο περιουσιακό στοιχείο, η Ζντάνοφσκα είπε ότι « θα ήθελε πολύ να υπάρχει ένα τέτοιο σενάριο ώστε να παράγουμε πραγματικά λιγότερα απόβλητα στο μέλλον».

«Όταν η ποσότητα των αποβλήτων μειωθεί στο μέλλον και η ανακύκλωση αυξηθεί, τότε πιθανότατα θα απομείνουν μόνο μερικά εργοστάσια στην περιοχή και δεν θα περιοριστούν στη συλλογή αποβλήτων μόνο από την πόλη, αλλά θα επεκτείνουν την περιοχή τους σε ολόκληρη την περιοχή.