Αώος – SOS: Στο κόκκινο η βιοποικιλότητα και το υδάτινο καθεστώς του – Τι δείχνει μελέτη για το φράγμα (βίντεο)

 Ο Αώος απειλείται από το φράγμα των πηγών του, το οποίο, ως γνωστόν, δεν έχει οικολογική παροχή, με αποτέλεσμα σοβαρές επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα και το υδατικό καθεστώς του ποταμού.

«Η απουσία οικολογικής παροχής από το φράγμα προκαλεί μία αλυσιδωτή σειρά
υδρομορφολικών επιπτώσεων κατά μήκος του ποταμού, οδηγώντας σε έλλειψη
κατάλληλου αναπαραγωγικού ενδιαιτήματος για την ιχθυοπανίδα και συνολικά μειωμένη ροή σε όλο τον ρου του ποταμού», αναφέρεται στην μελέτη που .πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας/συμμαχίας «Σώστε την Μπλε Καρδιά της Ευρώπης», και δημοσιεύθηκε από την οργάνωση Riverwatch και το Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο (MedINA).

Συντάκτες της έκθεσης είναι οι :Dr. Stefan Schmutz, Καθηγητής, Πανεπιστήμιο Φυσικών Πόρων και Επιστημών Ζωής(BOKU), Βιέννη, Αυστρία, Κωνσταντίνος Βλαχόπουλος, Περιβαλλοντολόγος, MSc, Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών, Ινστιτούτο Θαλάσσιων Βιολογικών Πόρων και Εσωτερικών Υδάτων (ΙΘΑΒΙΠΕΥ),Τμήμα Εσωτερικών Υδάτων, Ανάβυσσος, Αττική, Ελλάδα και Dr. Σταμάτης Ζόγκαρης, Ερευνητής, Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών, Ινστιτούτο Θαλάσσιων Βιολογικών Πόρων και Εσωτερικών Υδάτων (ΙΘΑΒΙΠΕΥ), Τμήμα Εσωτερικών Υδάτων, Ανάβυσσος, Αττική, Ελλάδα.

Το φράγμα και πώς λειτουργεί σήμερα

Το 1987, κατασκευάστηκε το φράγμα και ο Υδροηλεκτρικός Σταθμός των Πηγών Αώου, που ανήκουν στη Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού (Δ.Ε.Η. Α.Ε.).

Το έργο βρίσκεται μέσα στο Εθνικό Πάρκο Βόρειας Πίνδου και συγκεκριμένα σε μία προστατευόμενη περιοχή του Δικτύου Natura 2000, γνωστή ως Ζώνη Ειδικής Προστασίας «Βάλια Κάλντα και Τεχνητή Λίμνη Αώου» με τον κωδικό GR1310002.

Το νερό που συγκεντρώνεται στον ταμιευτήρα δεν συνεχίζει τη φυσική του πορεία προς
τον ποταμό Αώο. Αντίθετα, εκτρέπεται προς μία διαφορετική λεκάνη απορροής, αυτή
του ποταμού Αράχθου, για την παραγωγή ενέργειας. Αυτό σημαίνει ότι ένα σημαντικό
τμήμα της άνω λεκάνης του Αώου δεν συμβάλλει πλέον στην παροχή νερού στον ίδιο
τον ποταμό.

Παρότι το φράγμα βρίσκεται μέσα σε μια περιοχή με υψηλή οικολογική αξία, κάτω από
το φράγμα δεν αφήνεται καθόλου νερό να ρέει φυσικά – δεν υπάρχει δηλαδή οικολογική
παροχή. Αυτό θέτει σε σοβαρό κίνδυνο τόσο για τα υδάτινα οικοσυστήματα, όσο και
τους στόχους που ορίζει η ευρωπαϊκή Οδηγία-Πλαίσιο για τα Ύδατα (2000/60/ΕΚ) και η
Οδηγία για τους Οικοτόπους (92/43/ΕΟΚ), ενώ έρχεται και σε πλήρη αντίφαση με τον
Κανονισμό για την Αποκατάσταση της Φύσης.

Η επιστημονική γνώση είναι ξεκάθαρη: Η συνεχής, έστω και περιορισμένη, ροή νερού κάτω από τα φράγματα -η λεγόμενη οικολογική παροχή- είναι απολύτως αναγκαία για τη διατήρηση της ζωής σε ένα ποτάμι. Αυτή η ροή επηρεάζει κρίσιμες λειτουργίες, όπως η ποιότητα του νερού, η μεταφορά θρεπτικών στοιχείων και η διαμόρφωση του ποτάμιου τοπίου. Τα αυτόχθονα υδρόβια είδη προσαρμόζονται στη φυσική μεταβλητότητα αυτών των ροών σε διαφορετικές χρονικές κλίμακες. Επομένως, παράγοντες όπως η ποσότητα νερού,
η συχνότητα, η διάρκεια και ο ρυθμός αλλαγής είναι καθοριστικοί για τη διατήρηση της
οικολογικής ακεραιότητας και της πλούσιας βιοποικιλότητας ενός ποτάμιου
οικοσυστήματος.

Οι επιπτώσεις στη ροή και το οικοσύστημα του Αώου

Μέχρι σήμερα η πλήρης έκταση των οικολογικών επιπτώσεων στον ποταμό Αώο από την
κατασκευή, την εκτροπή του νερού και την υποβάθμιση που προκαλούνται από τη Λίμνη
Πηγών Αώου δεν είχε μελετηθεί αναλυτικά.

Ωστόσο πριν την κατασκευή του φράγματος, ο Αώος παρουσίαζε φυσικές εποχιακές διακυμάνσεις: Είχε υψηλή ροή τον χειμώνα και την άνοιξη -όπως είναι φυσιολογικό για τα ορεινά ποτάμια- και μειωμένη ροή το καλοκαίρι.

1: Μετά την κατασκευή του φράγματος, η ροή έχει περιοριστεί σημαντικά καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, χωρίς τις φυσικές αυξομειώσεις που χαρακτήριζαν τον ποταμό και οι οποίες, βάσει ενδελεχούς παγκόσμιας βιβλιογραφίας, αποτελούν απαραίτητη παράμετρο αρκετών οικολογικών συστημάτων. Η κατάσταση είναι ιδιαίτερα κρίσιμη τον Αύγουστο, όταν η παροχή είναι ελάχιστη και τα υδρόβια οικοσυστήματα βρίσκονται υπό τη μεγαλύτερη πίεση.

Η έλλειψη οικολογικής παροχής, ως αποτέλεσμα της λειτουργίας του Φράγματος
Πηγών Αώου, καθίσταται ιδιαίτερα κρίσιμη κατά τους θερινούς μήνες, όταν η ροή του
νερού είναι ελάχιστη και η θερμοκρασία ιδιαίτερα υψηλή. Οι συνθήκες αυτές είναι οι πλέον
δυσμενείς για τη διατήρηση των υδρόβιων βιοκοινοτήτων, ιδιαίτερα υπό το πρίσμα της
εντεινόμενης πίεσης της κλιματικής αλλαγής, η οποία ενδέχεται να επιτείνει τη διάρκεια
και τη συχνότητα των ξηρών περιόδων.

2. Η έλλειψη σταθερής οικολογικής παροχής έχει οδηγήσει σε μείωση των ειδών και του
πληθυσμού ιχθυοπανίδας και δραματική απώλεια διαθέσιμων ενδιατημάτων. Ιδιαίτερα σοβαρές είναι οι επιπτώσεις για ευαίσθητα και προστατευόμενα είδη, όπως η Βαλκανική πέστροφα (Salmo farioides), η οποία περιλαμβάνεται στο Παράρτημα II της Οδηγίας για τουςΟικοτόπους (92/43/ΕΟΚ).

Συνολικά, εντοπίστηκαν έξι είδη ψαριών, κατά μήκος των τεσσάρων θέσεων δειγματοληψίας, με σημαντικές διακυμάνσεις στην πυκνότητα και τη δομή των πληθυσμών.
Η θέση 1, η οποία βρίσκεται μόλις 0,8χλμ. κατάντη του φράγματος, παρουσιάζει ιδιαίτερα
υποβαθμισμένες συνθήκες: Καταγράφηκαν μόνο δύο είδη (Salmo farioides και Alburnoides
prespensis) και αποκλειστικά άτομα μικρού μεγέθους, γεγονός που υποδηλώνειβ ακαταλληλότητα του ενδιαιτήματος για την αναπαραγωγή και ανάπτυξη ενήλικων ατόμων.
Η πυκνότητα των ιχθυοπληθυσμών αυξάνεται κινούμενη κατά του φράγματος, από
περίπου 100 άτομα ανά 100μ. ποταμού στη θέση δειγματοληψίας 1, σε περίπου 200 άτομαανά 100μ. στη θέση 2 και σε 400–500 άτομα ανά 100μ. στις θέσεις 3 και 4 (βλ. Σχήμα 3-13).

Σημειώνεται επίσης η παρουσία ενός μόνο ατόμου του Anguilla anguilla (Ευρωπαϊκό χέλι) στη θέση 4, είδος που κατατάσσεται ως Κρισίμως Κινδυνεύον (CR) στον Κόκκινο Κατάλογοτης IUCN και περιλαμβάνεται επίσης στα Παραρτήματα της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ.

3: Υδρομορφολογικές αλλοιώσεις και επιπτώσεις στο παρόχθιο οικοσύστημα του ποταμού Αώου . Στα τμήματα του ποταμού κάτω από το φράγμα, ιδιαίτερα γύρω από τις θέσεις δειγματοληψίας 1 και 2, είναι εμφανή τα σημάδια περιβαλλοντικής υποβάθμισης τόσο στον ποταμό, όσο και στις όχθες του. Οι αλλαγές που προκλήθηκαν από την πλήρη διακοπή της οικολογικής παροχής του φράγματος έχουν οδηγήσει στην ανάπτυξη βλάστησης εντός της κοίτης του ποταμού, περιορίζοντας έτσι τον ενεργό πυθμένα του ποταμού.

Επίσης, η φυσική ικανότητα του ποταμού να μεταφέρει ιζήματα έχει εξασθενήσει.

Ο ποταμός Αώος, μέρος του ευρύτερου διασυνοριακού ποτάμιου οικοσυστήματος
Αώου/Vjosa, αποτελεί σημαντικό οικολογικό διάδρομο που διασχίζει το Εθνικό Πάρκο
Βόρειας Πίνδου, καθώς και 13 περιοχές του Ευρωπαϊκού Δικτύου Natura 2000.

Μαζί με την λεκάνη των Πρεσπών, αποτελούν τα μόνα σημεία της Ελλάδας που ανήκουν στην Οικοπεριοχή της Νοτιοανατολικής Αδριατικής – μία από τις οκτώ οικοπεριοχές γλυκού νερού με ιδιαίτερο οικολογικό ενδιαφέρον στη χώρα.

Η περιοχή αυτή ξεχωρίζει, καθώς πολλά είδη ψαριών και άλλων υδρόβιων οργανισμών απαντούν στην Ελλάδα αποκλειστικά σε αυτή, ενώ αρκετά από αυτά είναι ενδημικά, δηλαδή δεν συναντώνται πουθενά αλλού στον κόσμο.

.